Các cụ thường nói “khổ trước thì sướng sau”. Nhưng trong thời buổi gặp nhiều cái khổ (căng thẳng), chúng ta sẽ muốn được thỏa mãn hơn là phải tiếp tục khổ sở tiết kiệm mà không biết khi nào mới sướng. Và mua sắm quần áo, đi nghỉ dưỡng hay ăn ở nhà hàng sang chảnh là cách dễ nhất để đạt được cảm giác này, bởi nó mang lại lượng dopamine lớn.
Trong bối cảnh biến động kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam hiện nay, áp lực tài chính đang là nỗi lo của nhiều người trẻ phải đối mặt. Thế nhưng, khi rơi vào trạng thái bất an như lạm phát, thất nghiệp, chi phí sinh hoạt tăng cao, họ lại có xu hướng chi tiêu nhiều hơn. Những hành động bộc phát này không mang lại lợi ích gì mà ngược lại sẽ có thể xáo trộn kế hoạch tài chính cá nhân cũng như ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tích lũy tài sản. Family Business Vietnam sẽ giúp bạn có cái nhìn toàn diện về hệ quả của việc quẹt trước tính sau và những giải pháp để vượt qua nỗi sợ ấy.
Theo nhà tâm lý học New York Christopher Fisher cho biết tiêu tiền không tiếc tay thường phát xuất từ cảm giác bất an, lo lắng hoặc thất vọng về tương lai, thậm chí là tuyệt vọng. Những người mắc phải có khuynh hướng cưỡng chế bằng cách tiêu tiền thoải mái, không lo nghĩ và có thể mua bất cứ lúc nào trong thời gian ngắn.
Doom Speding là hành vi tiêu tiền để đối phó với các căng thẳng liên quan đến kinh tế và xã hội. Theo một khảo sát tháng 11/2023 của Credit Karma, có tới 27% người dân Mỹ (phần lớn là millennial và Gen Z) đang chi tiêu kiểu này. Xu hướng này cũng đang dần trở nên phổ biến ở khu vực Á Đông, trong đó có Việt Nam.
Và dù doom spending là thuật ngữ mới xuất hiện, xu hướng chi tiêu này đã xuất hiện từ thời kỳ Đại Khủng hoảng (thập niên 1930). Theo một nghiên cứu của Hamilton College năm 2004, không ít người cho rằng tài chính của họ tốt hay không là do… vận may, nên ít có xu hướng tiết kiệm hơn.
Theo chuyên gia tài chính Maria Melchor, do lạm phát và tình hình kinh tế ảm đạm, việc mua nhà hay lập gia đình trở nên khó khăn với người trẻ. Ở nhiều thành phố lớn, việc đi làm 10-20 năm cũng không đủ mua nhà đã trở thành chuyện thường tình. Vì vậy thay vì tiết kiệm hay đầu tư, người trẻ tiêu tiền vào bất cứ thứ gì họ có thể để nâng cao chất lượng cuộc sống.
Dù có phần tương đồng với retail therapy (mua sắm để giải tỏa nỗi buồn), nhưng mức độ của doom spending có phần “nhỉnh” hơn. Trong khi retail therapy thường xoay quanh quần áo, mỹ phẩm hay phụ kiện, doom spending “mở rộng” ra thành việc mua sắm đồ hiệu, nghỉ dưỡng ở những resort 5 sao hay thậm chí… đầu tư cho cún cưng của bạn đi spa sang trọng nhất.
Nguyên nhân gây ra hội chứng “khủng hoảng chi tiêu”
Khi gặp căng thẳng quá lớn, hạch hạnh nhân não được kích hoạt để bảo vệ cơ thể. Điều này có thể khiến tâm trí ta trở nên tê liệt, muốn thoái lui và né tránh những gì cần làm. Tâm lý “YOLO” cũng là một phản ứng như vậy.
Một ví dụ điển hình là khi có quá nhiều deadline, thay vì ngồi sắp xếp từng đầu việc, bạn… lăn đùng ra ngủ hoặc lướt TikTok. Trong tài chính cũng tương tự – khi giá nhà lên quá cao, có làm cả đời người cũng chẳng ăn nhằm gì, bạn “phá” luôn kế hoạch tiết kiệm và tiêu xài vào những cái khác để giải tỏa căng thẳng.
Việc tiêu tiền mang lại sự thỏa mãn tức thì
Các cụ thường nói “khổ trước thì sướng sau”. Nhưng trong thời buổi gặp nhiều cái khổ (căng thẳng), chúng ta sẽ muốn được thỏa mãn hơn là phải tiếp tục khổ sở tiết kiệm mà không biết khi nào mới sướng. Và mua sắm quần áo, đi nghỉ dưỡng hay ăn ở nhà hàng sang chảnh là cách dễ nhất để đạt được cảm giác này, bởi nó mang lại lượng dopamine lớn.
Điều này cũng giải thích nghịch lý vì sao nhiều người trẻ “không có tiền” đi tư vấn tâm lý, trong khi vẫn có thể mua sắm những món đồ sang chảnh để giải tỏa tâm trạng. Bởi việc mua sắm mang lại dopamine ăn liền, trong khi trị liệu sẽ cần thời gian để bạn thấy hiệu quả.
Tác động của mạng xã hội, KOL và các kích thích tiêu xài
Đây đều là những yếu tố ảnh hưởng lớn đến quyết định chi tiêu của bạn, đặc biệt khi việc mua sắm, tiêu xài cho những trải nghiệm đắt tiền được bình thường hóa bởi chiến dịch marketing của nhiều nhãn hàng. Bên cạnh đó, sự phổ biến của các hình thức thanh toán điện tử cũng khiến việc mua sắm, đặt vé máy bay, du lịch… trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
Tác động của triệu chứng chi tiêu hoang phí có đáng báo động
Hội chứng chi tiêu trong tuyệt vọng (doom spending) không chỉ là vấn đề về thói quen tài chính, mà còn tiềm ẩn những hệ lụy nghiêm trọng cả về mặt cá nhân lẫn xã hội. Dưới đây là ba tác động tiêu cực điển hình:
- Mất cân bằng tài chính cá nhân:
Việc chi tiêu vượt quá khả năng kiểm soát khiến nhiều người rơi vào tình trạng “vung tay quá trán” và thâm hụt ngân sách. Theo thời gian, điều này làm mất khả năng tiết kiệm và ảnh hưởng đến các mục tiêu tài chính dài hạn như mua nhà, đầu tư hoặc lập quỹ hưu trí. - Suy giảm sức khỏe tinh thần:
Dù việc mua sắm có thể giúp xoa dịu cảm xúc trong thời gian ngắn, nhưng về lâu dài, nó dễ khiến người trong cuộc cảm thấy trống rỗng, tội lỗi, và rơi vào vòng xoáy lo âu – trầm cảm. Đây chính là mối liên kết nguy hiểm giữa hành vi chi tiêu và sức khỏe tâm lý đang bị xem nhẹ. - Ảnh hưởng tiêu cực đến các mối quan hệ:
Những căng thẳng tài chính do chi tiêu thiếu kiểm soát thường gây mâu thuẫn trong gia đình, đặc biệt là giữa các cặp đôi hoặc trong bối cảnh quản lý tài sản chung. Việc thiếu minh bạch, thiếu đối thoại và bất đồng về tài chính dễ làm giảm niềm tin, tạo ra áp lực âm ỉ khiến mối quan hệ dần rạn nứt.
Hội chứng chi tiêu hoang phí có thể được kiểm soát như thế nào?
Nếu bạn đang trong vòng luẩn quẩn không biết phải đối mặt với khủng hoảng tài chính như thế nào, hãy cân nhắc những những biện pháp sau đây:
Lập ngân sách: Việc lập kế hoạch chi tiêu chi tiết để kiểm soát chi tiêu giúp mọi người có được bức tranh rõ ràng về tình hình tài chính của mình. Lập ngân sách giúp họ theo dõi thu nhập và chi phí, giúp tránh chi tiêu không cần thiết dễ dàng hơn. Phương pháp này cũng góp phần hình thành thói quen tiết kiệm.
Nhận thức cảm xúc: Đánh giá trạng thái cảm xúc trước khi chi tiêu giúp mọi người hiểu được lý do cơ bản để mua sắm. Nhận thức cảm xúc có thể giúp giảm chi tiêu không cần thiết. Mọi người có thể có xu hướng mua sắm khi họ cảm thấy căng thẳng hoặc lo lắng, vì vậy điều quan trọng là phải nhận ra những cảm xúc này.
Quản lý căng thẳng thay thế: Các kỹ thuật quản lý căng thẳng lành mạnh như thiền, thể thao hoặc sở thích có thể giúp mọi người giảm mức độ lo lắng. Các hoạt động như vậy cung cấp nhiều cách tích cực hơn để lấp đầy khoảng trống cảm xúc. Tập thể dục thường xuyên có thể tác động tích cực đến cả sức khỏe thể chất và tinh thần.
Cố vấn tài chính: Đến với những cá nhân đang trải qua những vấn đề tương tự, nhận được sự hỗ trợ và chia sẻ kinh nghiệm có thể có hiệu quả trong việc đối phó với “khủng hoảng chí tiêu”. Không phải lúc nào cá nhân hay doanh nghiệp cũng có cái nhìn chính xác về thị trường, đôi khi tham gia một lớp học về tài chính để lắng nghe ý kiến từ các chuyên gia cũng là một giải pháp tốt.
Nếu bạn từng bỏ giỏ hàng bất kì những thứ bạn thích trong lúc chán nản, hãy dừng lại ngay, ngồi dậy và bắt đầu rèn luyện lại thói quen chi tiêu, bắt đầu từ những bước nhỏ sau đây:
Luôn có kế hoạch trước khi mua sắm:
Tập viết ra và lên danh sách những thứ cần chi trong một ngày, ưu tiên những món cần thiết hơn. Chi tiêu hợp lí không chỉ giúp bạn tiết kiệm tiền, mà còn giúp bạn cảm thấy chủ động và có kiểm soát trong hành vi chi tiêu.
Sắp xếp lại thời gian sinh hoạt:
Nhiều người chi tiền không phải vì họ thật sự cần món đồ, mà vì họ thích được mua sắm vào thời gian rỗi. Việc lên kế hoạch cho ngày, chia nhỏ công việc và dành thời gian nghỉ ngơi hợp lí, bạn sẽ cảm thấy có nhiều thứ bản thân cần phải làm hơn. Tuy nhiên việc thực hiện chưa bao giờ là dễ dàng ở những giai đoạn đầu. Vì vậy nếu đã đọc đến đây, bạn cần kiên trì và nghị lực nhiều hơn để bắt tay vào “hành động” ngay lập tức!
Hiểu mình thật sự cần gì:
Khi bạn hiểu rõ giá trị, ưu tiên và nhu cầu thật sự của bản thân, bạn sẽ không còn dễ bị cuốn theo cảm xúc nhất thời. Trong bộn bề cuộc sống, bạn cần giữ cho mình một “cái đầu lạnh” trước nhưng cám dỗ. Chỉ làm khi mình biết và dành thời gian lắng nghe cảm xúc của bản thân. Chỉ khi như vậy bạn mới có thể vượt qua được giai đoạn khó khăn này.
Chi tiêu là một phần không thể tránh khỏi trong cuộc sống, nhưng cách chúng ta chi tiêu mới quyết định tương lai. Khi bạn hiểu rõ giá trị của đồng tiền, lắng nghe cảm xúc trước mỗi quyết định mua sắm và biết cách lên kế hoạch tài chính cho bản thân, bạn sẽ không còn cảm thấy bất lực trước những biến động của xã hội. Nhiều người nghĩ rằng quản lý tài chính là thứ gì đó phức tạp, nhưng thật ra, nó chỉ bắt đầu từ việc hiểu mình đang tiêu gì, vì sao mình tiêu và điều đó có phục vụ cho cuộc sống mà mình mong muốn hay không. Nếu bạn đang tìm một nơi để bắt đầu hành trình đó, một nơi giúp bạn rèn luyện tư duy tài chính đúng đắn và có hệ thống, thì khóa học quản lý tài chính sẽ là bước đầu tiên giúp bạn làm điều đó. Tài chính không chỉ là tiền – đó là sự chủ động, tự do và an tâm trong cuộc sống.
XEM THÊM: Vừa là người nhà, vừa là nhân viên: Làm sao để không “toang” trong cách quản lý
